Báo cáo Phát triển Con người 2025 của Liên Hợp Quốc đưa ra một góc nhìn khác về AI. Trong vài năm trở lại đây, trí tuệ nhân tạo (AI) gần như trở thành chủ đề trung tâm của mọi cuộc thảo luận về công nghệ và kinh tế. Những bước tiến vượt bậc của AI làm dấy lên kỳ vọng về một cuộc cách mạng năng suất mới, đồng thời cũng kéo theo nhiều lo ngại về việc làm, bất bình đẳng và khoảng cách phát triển giữa các quốc gia.

Tuy nhiên, Báo cáo Phát triển Con người (Human Development Report) của Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc (UNDP) không xem AI là câu chuyện về công nghệ. Báo cáo tiếp cận AI dưới góc nhìn của phát triển con người, đặt ra một câu hỏi nền tảng: AI sẽ giúp mở rộng quyền tự do và cơ hội của con người như thế nào?

Thông điệp xuyên suốt của báo cáo rất rõ ràng: AI không tự quyết định tương lai phát triển. Điều quyết định là những lựa chọn mà con người và các quốc gia đưa ra khi thiết kế, triển khai và sử dụng AI.

TL;DR

• AI đang phát triển với tốc độ chưa từng có, nhưng điều quan trọng không phải AI có thể làm được gì mà là con người lựa chọn sử dụng AI như thế nào.
• Tiến trình phát triển con người toàn cầu đang chậm lại, trong khi khoảng cách giữa các quốc gia phát triển và đang phát triển có xu hướng nới rộng trở lại.
• Phần lớn người dân trên thế giới vẫn nhìn AI với sự lạc quan thận trọng, kỳ vọng AI sẽ hỗ trợ con người nhiều hơn là thay thế hoàn toàn.
• UNDP đề xuất ba định hướng để AI thực sự thúc đẩy phát triển con người: xây dựng nền kinh tế bổ trợ giữa con người và AI, định hướng đổi mới vì con người và đầu tư vào năng lực của người dân.
• Thành công trong kỷ nguyên AI sẽ không được quyết định bởi việc quốc gia nào sở hữu mô hình AI mạnh nhất, mà bởi quốc gia nào biết biến AI thành công cụ mở rộng cơ hội cho con người.

Link gốc của báo cáo: https://report.hdr.undp.org/

AI không quyết định tương lai, lựa chọn của con người mới quyết định

Báo cáo mở đầu bằng nhận định rằng AI đang phát triển với tốc độ “chóng mặt”. Những thành tựu mới liên tục xuất hiện trên các mặt báo, từ khả năng lập trình, sáng tạo nội dung cho đến hỗ trợ nghiên cứu khoa học. Tuy nhiên, theo UNDP, việc quá tập trung vào các kỳ tích công nghệ vô tình tạo ra một “khoảng chân không”, nơi công nghệ được nói đến như thể nó tự quyết định tương lai mà thiếu đi yếu tố quan trọng nhất: con người.

Theo báo cáo, mục tiêu của phát triển con người chưa bao giờ là xây dựng công nghệ mạnh nhất. Mục tiêu là giúp mỗi người có thể sống cuộc đời mà họ coi là có giá trị, có thêm lựa chọn và có thêm quyền tự do để hiện thực hóa những lựa chọn đó.

Trong một thế giới có AI, con người đứng trước nhiều lựa chọn hơn bao giờ hết. AI có thể được dùng để thay thế lao động hoặc để nâng cao năng lực của người lao động. AI có thể giúp mở rộng giáo dục và y tế hoặc chỉ phục vụ một nhóm nhỏ có điều kiện tiếp cận. AI cũng có thể góp phần thu hẹp hoặc làm gia tăng khoảng cách phát triển giữa các quốc gia.

Đó là lý do UNDP cho rằng tương lai phụ thuộc ít hơn vào việc AI có thể làm được gì, và nhiều hơn vào khả năng con người tái định hình nền kinh tế và xã hội để tận dụng AI.

Thay vì cố gắng dự đoán AI sẽ phát triển đến đâu trong 5 hay 10 năm tới, báo cáo đặt ra một câu hỏi thực tế hơn: Những lựa chọn nào cần được thực hiện ngay từ hôm nay để AI mở ra các con đường phát triển mới cho mọi quốc gia, giúp mọi người đều có cơ hội phát triển trong kỷ nguyên AI?

Đây là sự thay đổi đáng chú ý trong cách tiếp cận. Thay vì đặt AI ở vị trí trung tâm, báo cáo đặt con người trở lại vị trí trung tâm của mọi quyết định liên quan đến AI.

Thông điệp đầu tiên của báo cáo có thể được tóm gọn trong một câu: AI chỉ tạo ra khả năng, còn kết quả cuối cùng phụ thuộc vào những lựa chọn của con người. Đây cũng là nền tảng cho toàn bộ các khuyến nghị được trình bày trong những phần tiếp theo của báo cáo.

Khoảng cách phát triển đang nới rộng và AI không phải “liều thuốc chữa bách bệnh”

Sau khi khẳng định con người mới là yếu tố quyết định tương lai của AI, báo cáo chuyển sang một thực tế đáng lo ngại hơn: tiến trình phát triển con người trên toàn cầu đang mất đà.

Theo UNDP, nhiều quốc gia hiện rơi vào tình trạng “kẹt giữa hai thái cực”. Một mặt, AI tạo ra kỳ vọng rất lớn về tăng trưởng, năng suất và đổi mới sáng tạo. Mặt khác, thực tế phát triển của nhiều nền kinh tế vẫn còn rất nhiều khó khăn, từ tăng trưởng chậm, thiếu nguồn lực đầu tư cho đến khoảng cách giàu nghèo ngày càng lớn.

Những tổn thất do đại dịch COVID-19 gây ra đối với Chỉ số Phát triển Con người (HDI – Human Development Index) trong giai đoạn 2020–2021 vẫn chưa được khắc phục hoàn toàn. Mặc dù HDI toàn cầu đã phục hồi trong những năm sau đó, tốc độ phục hồi đang có dấu hiệu chậm lại.

Chỉ vài năm trước, thế giới từng được kỳ vọng sẽ đạt mức HDI rất cao vào khoảng năm 2030. Tuy nhiên, dựa trên xu hướng giai đoạn 2021–2024, mục tiêu này ban đầu bị lùi lại vài năm và theo dự báo mới nhất có thể phải trì hoãn thêm nhiều thập kỷ.

UNDP cũng chỉ ra rằng mức tăng HDI toàn cầu dự kiến trong năm 2024 nằm trong nhóm thấp nhất kể từ khi chỉ số này bắt đầu được thống kê cách đây 35 năm. Đây không phải sự chững lại của một vài quốc gia riêng lẻ mà diễn ra trên hầu hết các khu vực đang phát triển.

Một xu hướng khác còn đáng chú ý hơn là khoảng cách giữa các quốc gia có HDI rất cao và các quốc gia có HDI thấp đang mở rộng trở lại. Trong nhiều thập kỷ, khoảng cách này liên tục được thu hẹp nhờ toàn cầu hóa, mở rộng thương mại và công nghiệp hóa. Tuy nhiên, bốn năm gần đây, xu hướng đó đã đảo chiều.

Mô hình phát triển từng giúp nhiều quốc gia cất cánh đang mất dần hiệu quả

Theo báo cáo, nhiều quốc gia đang phát triển từng tăng trưởng nhanh nhờ một mô hình khá quen thuộc: mở rộng sản xuất, thu hút đầu tư nước ngoài, tạo việc làm quy mô lớn và thúc đẩy xuất khẩu sang thị trường quốc tế.

Mô hình này đã giúp hàng trăm triệu người thoát nghèo trong nhiều thập kỷ qua. Tuy nhiên, UNDP cho rằng con đường phát triển đó đang ngày càng thu hẹp.

Báo cáo chỉ ra ba sức ép diễn ra đồng thời.

Thứ nhất, nguồn tài chính quốc tế dành cho phát triển ngày càng hạn chế. Nhiều quốc gia gặp khó khăn trong việc huy động vốn để đầu tư cho cơ sở hạ tầng, giáo dục hay chuyển đổi số.

Thứ hai, cơ hội mở rộng sản xuất không còn nhiều như trước. Quá trình tự động hóa khiến doanh nghiệp cần ít lao động hơn, trong khi AI tiếp tục làm tăng tốc xu hướng này.

Thứ ba, căng thẳng thương mại và xu hướng bảo hộ làm thu hẹp cơ hội xuất khẩu. Khi thương mại toàn cầu không còn tăng trưởng mạnh như trước, mô hình phát triển dựa vào sản xuất quy mô lớn cũng trở nên khó khăn hơn.

Ba yếu tố này tạo thành điều mà báo cáo gọi là một “triple squeeze” – ba áp lực đồng thời đang siết chặt lựa chọn phát triển của nhiều quốc gia.

Sai lầm khi chỉ nhìn AI như một công cụ tự động hóa

Trong bối cảnh đó, AI thường được kỳ vọng sẽ trở thành động lực tăng trưởng mới. Tuy nhiên, UNDP cảnh báo rằng cách nhìn nhận AI cũng sẽ quyết định liệu công nghệ này có mở ra thêm cơ hội hay tiếp tục thu hẹp các lựa chọn phát triển.

Nếu AI chỉ được xem là phiên bản mạnh hơn của các công nghệ số trước đây với mục tiêu chủ yếu là tự động hóa công việc, các quốc gia đang phát triển có thể đối mặt với nhiều thách thức hơn.

Khi doanh nghiệp có thể thay thế lao động bằng AI hoặc robot, lợi thế về nguồn nhân lực chi phí thấp sẽ dần suy giảm. Điều này khiến mô hình công nghiệp hóa dựa vào lao động giá rẻ trở nên kém hiệu quả hơn trước.

Theo UNDP, nếu chỉ nhìn AI dưới góc độ thay thế lao động, chúng ta vô tình thu hẹp chính những con đường phát triển mà nhiều quốc gia đang cần.

AI cần tạo ra sự bổ trợ thay vì cạnh tranh

Thay vì tập trung vào việc AI có thể thay thế bao nhiêu công việc, báo cáo đề xuất một cách tiếp cận khác: tìm kiếm sự bổ trợ giữa con người và máy móc.

Điều đó có nghĩa AI nên được sử dụng để giúp con người làm việc hiệu quả hơn, sáng tạo hơn và giải quyết những vấn đề mà trước đây họ khó có thể xử lý, thay vì đơn thuần giảm số lượng lao động.

Theo UNDP, chính cách tiếp cận này mới có khả năng mở ra những con đường phát triển mới cho các quốc gia trong kỷ nguyên AI.

Thông điệp thứ hai của báo cáo không phải là AI sẽ giải quyết cuộc khủng hoảng phát triển toàn cầu.

Ngược lại, UNDP cho rằng AI không phải “liều thuốc chữa bách bệnh”. Nếu được triển khai theo tư duy cũ – chỉ nhằm tự động hóa và cắt giảm chi phí – AI thậm chí có thể làm gia tăng khoảng cách phát triển giữa các quốc gia.

Muốn AI trở thành động lực phát triển mới, các quốc gia cần thay đổi cách tiếp cận: từ thay thế con người sang tăng cường năng lực của con người. Đây cũng là nền tảng cho nhóm khuyến nghị thứ ba của báo cáo.

AI sẽ chỉ thúc đẩy phát triển khi con người và AI cùng phát triển

Sau khi chỉ ra rằng khoảng cách phát triển toàn cầu đang nới rộng và AI không tự động tạo ra tăng trưởng, UNDP dành phần cuối của báo cáo để trả lời câu hỏi quan trọng nhất: Các quốc gia cần làm gì để AI thực sự trở thành động lực cho phát triển con người?

Theo báo cáo, thay vì tiếp tục theo đuổi mô hình phát triển lấy tự động hóa làm trung tâm, thế giới cần hướng tới AI-augmented human development – một mô hình phát triển trong đó AI được sử dụng để nâng cao năng lực của con người, chứ không phải thay thế con người.

Để đạt được mục tiêu này, UNDP đề xuất ba định hướng hành động.

1. Xây dựng “nền kinh tế bổ trợ” giữa con người và AI

Khuyến nghị đầu tiên là xây dựng một Complementarity Economy – nền kinh tế mà trong đó con người và AI có nhiều cơ hội hợp tác hơn là cạnh tranh.

Theo UNDP, trong nhiều năm qua, phần lớn các cuộc thảo luận về AI đều xoay quanh câu hỏi công nghệ sẽ thay thế bao nhiêu công việc. Tuy nhiên, báo cáo cho rằng đây không phải cách tiếp cận hiệu quả nhất.

Thay vào đó, AI cần được triển khai để tăng cường trí tuệ và năng lực của người lao động (human intelligence augmentation), giúp họ xử lý công việc nhanh hơn, chính xác hơn và sáng tạo hơn. AI không chỉ hỗ trợ từng cá nhân mà còn cần được triển khai một cách chiến lược để tạo ra giá trị cho toàn bộ nền kinh tế.

Theo cách nhìn này, mục tiêu của AI không phải là giảm số lượng lao động, mà là giúp mỗi người lao động tạo ra nhiều giá trị hơn.

2. Định hướng đổi mới với mục tiêu phục vụ con người

Khuyến nghị thứ hai của UNDP là đổi mới có chủ đích (driving innovation with intent).

Báo cáo cho rằng cơ hội dành cho con người không nên là kết quả ngẫu nhiên sau khi AI được phát triển thành công. Ngược lại, lợi ích đối với con người phải được đưa vào ngay từ giai đoạn thiết kế, phát triển và triển khai AI.

Điều đó đòi hỏi các chính phủ và doanh nghiệp xây dựng những cơ chế khuyến khích để hoạt động đổi mới vừa mang lại lợi nhuận, vừa tạo ra giá trị xã hội. Nói cách khác, lợi ích kinh tế và lợi ích xã hội cần được định hướng để song hành với nhau, thay vì đối lập.

UNDP cũng đề xuất mở rộng cách đánh giá AI. Thay vì chỉ sử dụng các chỉ số về hiệu năng hay khả năng suy luận của mô hình, cần bổ sung những tiêu chí phản ánh mức độ AI đóng góp cho phát triển con người, chẳng hạn như mở rộng cơ hội học tập, nâng cao chất lượng việc làm hay cải thiện khả năng tiếp cận dịch vụ công.

Báo cáo đặc biệt nhấn mạnh vai trò của AI trong nghiên cứu khoa học. AI có thể giúp tăng tốc khám phá khoa học và đổi mới công nghệ, nhưng điều đó không có nghĩa AI sẽ thay thế sự sáng tạo của con người. Theo UNDP, giá trị lớn nhất của AI là khuếch đại khả năng sáng tạo, giúp các nhà khoa học, kỹ sư và chuyên gia giải quyết những bài toán mà trước đây cần nhiều thời gian hơn.

3. Đầu tư vào những năng lực thực sự quan trọng

Khuyến nghị cuối cùng là đầu tư vào năng lực của con người.

UNDP cho rằng AI chỉ tạo ra giá trị khi con người có đủ khả năng sử dụng nó. Vì vậy, đầu tư vào giáo dục, y tế và phát triển kỹ năng vẫn là nền tảng của phát triển trong kỷ nguyên AI.

Một trong những lợi thế lớn nhất của AI là khả năng thích ứng với từng bối cảnh và từng cá nhân. Điều này mở ra cơ hội cá nhân hóa việc học, hỗ trợ giáo viên xây dựng nội dung phù hợp với từng học sinh, đồng thời cải thiện khả năng tiếp cận các dịch vụ y tế thông qua chẩn đoán và tư vấn thông minh.

Tuy nhiên, UNDP cũng lưu ý rằng quá trình này phải đi kèm với việc giải quyết những rủi ro vốn đã được nhắc đến nhiều trong thời gian qua, bao gồm thiên lệch dữ liệu (bias), quyền riêng tư, chi phí tiếp cận và sự công bằng trong việc sử dụng AI.

Đáng chú ý, báo cáo nhấn mạnh rằng thiên lệch của AI không thể được giải quyết chỉ bằng thuật toán tốt hơn. Thuật toán và dữ liệu chất lượng cao là điều kiện cần, nhưng chưa đủ. Khái niệm “công bằng” luôn phụ thuộc vào bối cảnh xã hội và có thể thay đổi theo thời gian. Vì vậy, các hệ thống AI cần được giám sát, đánh giá và điều chỉnh liên tục trong suốt quá trình vận hành.

Theo UNDP, nếu được triển khai đúng cách, AI không chỉ giúp mở rộng giáo dục và chăm sóc sức khỏe mà còn tạo thêm nhu cầu đối với những công việc cần sự tương tác giữa con người với con người. Điều đó đồng nghĩa AI có thể tạo ra nhiều cơ hội việc làm mới thay vì chỉ thay thế việc làm hiện có.

Từ trao quyền cho AI sang trao quyền cho con người

Ba nhóm khuyến nghị trên đều hướng đến cùng một mục tiêu: mở rộng quyền lựa chọn và quyền tự do của con người.

UNDP kêu gọi các nhà hoạch định chính sách từ bỏ những xu hướng phát triển khiến phần lớn người dân bị gạt ra bên lề hoặc trở thành nhóm dễ bị tổn thương trước các thay đổi của công nghệ.

Thay vào đó, AI cần được sử dụng để giúp con người có thêm khả năng học tập, làm việc, sáng tạo và tham gia nhiều hơn vào quá trình phát triển kinh tế – xã hội.

Kết luận

Thông điệp xuyên suốt của Human Development Report có thể được tóm tắt bằng một ý tưởng rất đơn giản nhưng cũng rất quan trọng.

AI không phải là mục tiêu của phát triển, mà là một công cụ của phát triển.

Giá trị của AI không được đo bằng việc nó có thể tự động hóa bao nhiêu công việc hay vượt qua bao nhiêu bài kiểm tra, mà bằng việc nó giúp con người có thêm bao nhiêu lựa chọn, mở rộng bao nhiêu cơ hội và nâng cao chất lượng cuộc sống đến mức nào.

Trong một thế giới đang đặt rất nhiều kỳ vọng vào AI, UNDP nhắc lại rằng công nghệ sẽ không tự quyết định tương lai. Tương lai đó vẫn được quyết định bởi những lựa chọn của con người, của doanh nghiệp và của mỗi quốc gia.

Đó cũng là lý do báo cáo kết luận rằng AI không phải lời giải, mà là phép thử đối với năng lực phát triển của mỗi quốc gia.