Mark Zuckerberg Và Đế Chế Thu Tô Sự Chú Ý

Có những vị vua xây thành quách bằng đá. Có những đế quốc dựng nên bằng súng đạn. Còn Mark Zuckerberg chọn xây một đế chế bằng thời gian, sự chú ý và những ham muốn nguyên sơ nhất của con người.

Điều đáng sợ không nằm ở chỗ Meta kiếm được hàng trăm tỷ USD. Điều đáng sợ là cách công ty ấy ngày càng công khai thừa nhận rằng mọi phút giây chúng ta dừng lại, mọi cú chạm màn hình, mọi cảm xúc bộc phát đều có thể trở thành nguyên liệu để khai thác lợi nhuận.

Trong bài phát biểu giả tưởng của Ben Thompson, điều khiến tôi “lạnh sống lưng” không phải là AI, cũng không phải những trung tâm dữ liệu trị giá hàng chục tỷ đô la. Đó là sự thật đến trần trụi về bản chất của cỗ máy Meta.

Con người không còn là khách hàng. Con người bị khai thác như một loại tài nguyên quý giá bậc nhất, bị chắt lọc đến tận những tinh chất cốt lõi nhất: thời gian, sự chú ý, cảm xúc và cả những ham muốn nguyên sơ.

Thuế không còn thu bằng thóc lúa. Nó được thu bằng sự chú ý.

Ngày xưa, những chính quyền cai trị thu tô, thuế thân, thuế muối. Mỗi hơi thở, giọt mồ hôi của người dân đều trở thành nguồn lợi vô tận cho bọn cầm quyền.

Ngày nay, chẳng ai gõ cửa nhà bạn để thu thuế. Họ chỉ cần khiến bạn mở điện thoại thêm vài phút.

Thêm vài lượt cuộn. Thêm vài cú nhấn. Thêm vài biểu tượng cảm xúc.

Mỗi giây bạn dừng lại trên màn hình đều trở thành doanh thu. Mỗi cuộc tranh cãi, mỗi video gây sốc, mỗi cơn tức giận hay ghen tị đều được định giá thành CPM, CPC và ROAS.

Nếu ngày xưa đế quốc cần khai thác mỏ vàng tận sâu dưới đất, thì Meta ngày nay khai thác mỏ dopamine sâu thẳm của nhân loại.

Không phải ngẫu nhiên mà AI lại trở thành khoản đầu tư lớn nhất lịch sử của Meta. AI không chỉ giúp công ty hiểu chúng ta hơn; AI giúp công ty khai thác chúng ta hiệu quả hơn. Khi mọi hành vi đều được dự đoán, mọi sở thích đều được mô hình hóa và mọi phản ứng đều có thể tối ưu, con người không còn là người sử dụng nền tảng. Chúng ta trở thành mỏ tài nguyên được khai thác liên tục, không ngừng nghỉ.

AI không được xây để phục vụ bạn. AI được xây để giữ bạn lại lâu hơn.

Bài viết đưa quan điểm rất rõ:

AI giúp đề xuất nội dung tốt hơn. AI giúp quảng cáo chính xác hơn. AI giúp “mọi pixel đều có thể kiếm tiền”.

Đó là một câu nói cực kỳ đáng suy ngẫm.

Không phải mọi pixel đều giúp con người học hỏi. Không phải mọi pixel đều giúp xã hội tốt đẹp hơn. Mà là mọi pixel đều có thể được thương mại hóa.

Khi toàn bộ màn hình trở thành một thảo nguyên màu mở để bán quảng cáo, người dùng không còn được xem như một con người với quyền được tập trung hay được yên tĩnh.

Người dùng trở thành đối tượng “nghiện ngập” phải bị khóa chân càng lâu càng tốt, để từng cơn thèm tiếp tục biến họ thành nguồn lợi nhuận.

Điều đáng sợ nhất là Meta không còn che giấu điều đó.

Nhiều năm trước, Meta thường nói về “kết nối thế giới”. Nghe thật đẹp.

Nhưng lớp vỏ ấy gần như được gỡ bỏ hoàn toàn. Mục tiêu cuối cùng không phải kết nối. Không phải cộng đồng. Không phải sáng tạo.

Mà là xây dựng hệ thống quảng cáo hiệu quả nhất lịch sử.

Mọi khoản đầu tư AI, GPU, trung tâm dữ liệu hay thuật toán cuối cùng đều quy về một câu hỏi rất đơn giản:

Liệu nó có giúp bán được nhiều quảng cáo hơn không?

Nếu câu trả lời là có, hàng chục tỷ USD sẽ tiếp tục được đổ vào.

Một lãnh địa số không cần xiềng xích

Những chế độ cai trị cũ dùng luật lệ và quân lính. Đế chế số không cần đến điều đó.

Nó chỉ cần thuật toán.

Không ai ép bạn ở lại. Nhưng mọi thứ đều được thiết kế để bạn không muốn rời đi.

Không ai cấm bạn suy nghĩ. Nhưng dòng nội dung bất tận khiến bạn không còn thời gian để suy nghĩ.

Không ai lấy đi quyền tự do. Nhưng từng quyết định nhỏ của bạn đều được dự đoán, tối ưu và dẫn dắt.

Đó là một hình thức siêu quyền lực tinh vi hơn rất nhiều.

Zuckerberg không phải là người duy nhất.

Sẽ là sai nếu coi đây chỉ là câu chuyện của một cá nhân.

Mark Zuckerberg chỉ là gương mặt đại diện cho một mô hình kinh doanh đã thống lĩnh Internet suốt hai thập kỷ.

Một mô hình mà sự chú ý của con người là tài nguyên quý giá nhất. Một mô hình mà càng khiến người dùng nghiện, càng giữ họ lâu, càng tối ưu cảm xúc, thì giá trị doanh nghiệp càng tăng.

Điều đáng lo là AI đang khiến cỗ máy ấy mạnh hơn bao giờ hết.

Cuộc chiến thật sự không phải giữa Meta và OpenAI

Đó là cuộc chiến xem AI sẽ phục vụ ai.

Nếu AI được dùng để mở rộng tri thức, tăng năng suất và giúp con người sáng tạo hơn, đó là một tương lai đáng mong đợi.

Nhưng nếu AI chủ yếu được dùng để khiến chúng ta xem thêm một video, nhấp thêm một quảng cáo và tiêu thêm một món hàng không hề định mua, thì đó không phải tiến bộ.

Đó chỉ là một cỗ máy khai thác ngày càng hiệu quả, biến con người thành những con hamster chạy mãi trên bánh xe mà không bao giờ đến đích. Nhờ đó:

Khai thác triệt để cảm xúc, khao khát, sự chú ý, và quan trọng nhất là thời gian.

Đây không phải là những tinh chất cốt lõi nhất làm nên con người hay sao?

Nguồn tham khảo

Bài viết này được lấy cảm hứng và phản biện dựa trên bài “A Script for Mark Zuckerberg” của Ben Thompson trên Stratechery. Đây là một bài phát biểu giả tưởng nhằm phân tích chiến lược kinh doanh và định hướng AI của Meta, không phải phát biểu thực tế của Mark Zuckerberg. Một số luận điểm trong bài blog là quan điểm và diễn giải của tác giả dựa trên nội dung đó.